{"id":60487,"date":"2024-02-02T22:10:14","date_gmt":"2024-02-02T19:10:14","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bghaber.org\/bghaber\/?p=60487"},"modified":"2024-02-03T22:05:16","modified_gmt":"2024-02-03T19:05:16","slug":"bulgaristanda-turk-sehri-razgrad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bghaber.org\/bghaber\/bulgaristanda-turk-sehri-razgrad\/","title":{"rendered":"Bulgaristan’da T\u00fcrk \u015eehri :Razgrad"},"content":{"rendered":"

Rus\u00e7uk\u2019un 60 km. g\u00fcneydo\u011fusunda Varna-Rus\u00e7uk demiryolu \u00fczerinde, Ak Lom \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131nda bulunmaktad\u0131r. Deliorman b\u00f6lgesi s\u0131n\u0131r\u0131nda yer alan \u015fehir, XVI. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci \u00e7eyre\u011finde Vez\u00eeri\u00e2zam Makbul \u0130br\u00e2him Pa\u015fa taraf\u0131ndan, Osmanl\u0131 h\u00e2kimiyeti \u00f6ncesinden beri Alev\u00ee-K\u0131z\u0131lba\u015f temay\u00fcll\u00fc T\u00fcrkmen n\u00fcfusun yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 kesimde S\u00fcnn\u00ee \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131 kuvvetlendirmek amac\u0131yla in\u015fa edilen k\u00fclliyenin etraf\u0131nda kurulmu\u015f olup camileri, mescidleri, hamamlar\u0131, tekkeleri ve mahalleleriyle k\u0131sa s\u00fcrede bir T\u00fcrk \u0130sl\u00e2m merkezi haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n

Bug\u00fcnk\u00fc Hezargrad\u2019\u0131n bulundu\u011fu yerde daha eski bir yerle\u015fmenin olup olmad\u0131\u011f\u0131 bilinmemekle birlikte eski bir Roma \u015fehri oldu\u011fu san\u0131lan Abrittus\u2019un harabeleri 2 km. kadar g\u00fcneyde yer almaktad\u0131r. Mil\u00e2ttan sonra VI ve VII. y\u00fczy\u0131llardaki Slav istil\u00e2s\u0131 s\u0131ras\u0131nda bu eski Roma \u015fehri harabeleri \u00fczerinde isk\u00e2n\u0131n s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tesbit edilmi\u015ftir. Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, Uz ve Pe\u00e7enekler\u2019in ak\u0131nlar\u0131 ile b\u00f6lgenin tahribata u\u011frad\u0131\u011f\u0131 1000 y\u0131l\u0131ndan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra buradaki Slav-Bulgar varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sona erdi\u011fini ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemde hemen hemen b\u00fct\u00fcn Kuzeydo\u011fu Bulgaristan kesimindeki yerle\u015fmeler ortadan kalkm\u0131\u015f, halk Balkan da\u011flar\u0131na ve bunlar\u0131n eteklerindeki vadilere \u00e7ekilmi\u015fti. Bu \u015fiddetli ak\u0131nlar Bizans kroniklerinden \u00e7ok iyi bilinmekte ve yap\u0131lan arkeolojik kaz\u0131lar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 ile de teyit edilmektedir. XIII. y\u00fczy\u0131lda ise Hezargrad b\u00f6lgesinin do\u011fusundan daha verimli olan bat\u0131 k\u0131sm\u0131nda, Balkan eteklerinden gelen Bulgar kolonistler taraf\u0131nda yeni yerle\u015fim birimleri kurulmu\u015f, do\u011fu kesimindeki az ya\u011fmur alan, suyu k\u0131t b\u00f6lge b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bo\u015f kalm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

B\u00f6lgeye y\u00f6nelik ilk Osmanl\u0131 ak\u0131nlar\u0131 XIV. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011finde ger\u00e7ekle\u015fti. Vez\u00eeri\u00e2zam \u00c7andarl\u0131 Ali Pa\u015fa 1388-1389 k\u0131\u015f\u0131nda bu b\u00f6lgeyi ele ge\u00e7irdi, 1393\u2019te ise fetih tamamland\u0131. Fetihten sonra bu k\u00fc\u00e7\u00fck ve yerle\u015fmeye a\u00e7\u0131k olmayan b\u00f6lge \u00c7ernova (Cerven) kazas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131n\u0131 te\u015fkil etti. Ayr\u0131ca Tuna \u00fczerindeki Rus\u00e7uk\u2019u \u015eumnu ve Trakya\u2019ya ba\u011flayan eski ve \u00f6nemli bir yol Hezargrad\u2019\u0131n bulundu\u011fu yerin bat\u0131s\u0131ndan ge\u00e7mekteydi.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bulgar tarih\u00e7ileri, Hezargrad\u2019\u0131n XIV. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na kadar \u00f6nemli bir Bulgar \u015fehri ve i\u015f merkezi oldu\u011funu, Osmanl\u0131 fethiyle buran\u0131n tamamen yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, halk\u0131n\u0131n katliama u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya kovuldu\u011funu iddia etmekte, tahrip edilen bu \u015fehrin eski Abrittus\u2019un harabeleri \u00fczerinde kurulmu\u015f bulundu\u011funu ileri s\u00fcrmektedirler. Ancak XII, XIII ve XIV. y\u00fczy\u0131l Bizans ve Bulgar kroniklerinde b\u00f6yle bir bilgiye rastlanmad\u0131\u011f\u0131 gibi arkeolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar, bu eski yerle\u015fme merkezinin 1000 y\u0131l\u0131ndan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k olarak g\u00f6stermektedir. Ayr\u0131ca Abrittus kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n, Bulgarca bir \u015fah\u0131s ismi ve ayn\u0131 zamanda eski bir Slav ya\u011fmur tanr\u0131s\u0131n\u0131n ad\u0131 olan Hraz\u2019\u0131n \u015fehri anlam\u0131nda \u201cHrazgrad\u201d \u015feklinde adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da belirtilmektedir. Hoca S\u00e2deddin Efendi\u2019nin eserinde ge\u00e7en Hezargrad yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n buna delil olarak g\u00f6sterilmesi ise do\u011fru olmamal\u0131d\u0131r. Zira bu eserde \u201c\u00c7etr-Hezar\u201d kelimesi ge\u00e7mekte ve bu da Ali Pa\u015fa taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilen \u015fehirlerin adlar\u0131n\u0131 s\u0131ralayan Ne\u015fr\u00ee\u2019nin eserinden al\u0131nan bilginin yanl\u0131\u015f aktar\u0131lmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca Hezargrad b\u00f6lgesini i\u00e7ine alan Ni\u011fbolu sanca\u011f\u0131na ait 1479 ve 1485 tarihli defterlerde ve 1516 tahririnin kaybolmu\u015f bir par\u00e7as\u0131n\u0131n da yer ald\u0131\u011f\u0131 1530\u2019da tanzim edilmi\u015f Rumeli eyaleti icmal defterinde (BA, TD, nr. 370) Hezargrad ad\u0131na rastlanmamaktad\u0131r. Bu defterler, Hezargrad\u2019\u0131n bulundu\u011fu b\u00f6lgenin XV. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131ndan itibaren yava\u015f yava\u015f Anadolu\u2019dan gelen g\u00f6\u00e7menlerin yerle\u015fmelerine sahne oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermektedir. Bu g\u00f6\u00e7 ve koloni hareketi sonucunda b\u00f6lgede irili ufakl\u0131 yeni bir\u00e7ok k\u00f6y kuruldu. \u00d6zellikle 1525\u2019ten sonra bu hareket h\u0131z kazand\u0131 ve 1550\u2019ye kadar ayn\u0131 \u015fekilde s\u00fcrd\u00fc. Kolonile\u015fmeden \u00f6nce bu b\u00f6lgede, \u015eeyh Bedreddin hareketi s\u0131ras\u0131nda da devlet i\u00e7in s\u0131k\u0131nt\u0131 kayna\u011f\u0131 olan k\u00fc\u00e7\u00fck bir gayri S\u00fcnn\u00ee T\u00fcrk n\u00fcfusu bulunmaktayd\u0131. Torlak (bug\u00fcn Hlebarevo) adl\u0131 k\u00f6y kolonizat\u00f6r dervi\u015fler taraf\u0131ndan tesis edilmi\u015fti, ayr\u0131ca XVI. y\u00fczy\u0131lda yeni kurulan k\u00f6yler aras\u0131nda \u201c\u00e2\u015f\u0131klar, s\u00fbf\u00eeler, abdallar\u201d gibi adlar ta\u015f\u0131yan k\u00f6yler de buna benzer bir isk\u00e2na sahne olmu\u015ftu. Hezargrad\u2019\u0131n do\u011fu kesiminde Deliorman\u2019da Orta\u00e7a\u011f Bulgar Devleti zaman\u0131ndan kalma Kalovo, Cerkovna, Lipnik veya Har\u0161ovo gibi k\u00f6yler mevcudiyetlerini s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Ancak bu k\u00f6ylerin n\u00fcfusu, XIV. y\u00fczy\u0131ldaki genel demografik azalma ve halk\u0131n da\u011f k\u00f6ylerine ve vadilere \u00e7ekilmesi s\u0131ras\u0131nda bo\u015falm\u0131\u015ft\u0131. Buralar yeni gelen T\u00fcrk g\u00f6\u00e7menlerce isk\u00e2n edilmi\u015f, adlar\u0131 da mahall\u00ee h\u00e2t\u0131ralarda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de\u011fi\u015fmemi\u015f, hatta bug\u00fcne kadar ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Hezargrad\u2019\u0131n bat\u0131s\u0131ndaki Bulgar k\u00f6ylerinin (Gagovo, Opaka, Krepca veya Palamaritsa) bir k\u0131sm\u0131 ise bu d\u00f6nemde \u0130sl\u00e2mla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00c7evresi giderek yo\u011fun T\u00fcrk m\u00fcsl\u00fcman yerle\u015fmesine sahne olan Hezargrad\u2019\u0131n bir \u015fehir merkezi olarak kurulu\u015fu 1527\u2019den k\u0131sa bir s\u00fcre sonras\u0131na rastlar. Anadolu\u2019da Kalendero\u011flu \u0130syan\u0131\u2019n\u0131 bast\u0131ran \u0130br\u00e2him Pa\u015fa, eski Abrittus \/ Hezargrad harabelerinin kuzeyinde 2 km. mesafede yeterli su sa\u011flayacak Ak Lom \u0131rma\u011f\u0131n\u0131n k\u0131y\u0131s\u0131nda geli\u015fmeye uygun bir yerde cami, medrese, mektep, kervansaray, hamam ve d\u00fckk\u00e2nlardan ibaret bir k\u00fclliye in\u015fa ettirerek \u015fehrin temellerini atm\u0131\u015f oldu. Buraya i\u00e7lerinde hatip, imam, m\u00fcezzin, m\u00fcderris de bulunan yirmi bir kadar g\u00f6revli tayin etti; vak\u0131f kurarak Kayac\u0131kp\u0131nar\u0131, Duymu\u015flar, Dobrova ve Hasanlar adl\u0131 k\u00f6ylerin vergi gelirlerini vakfa aktard\u0131. Bug\u00fcn mevcut bulunan eski Osmanl\u0131 kay\u0131tlar\u0131, Hezargrad\u2019\u0131n ve isk\u00e2na a\u00e7\u0131k olmayan \u00e7evresinin vak\u0131flar sayesinde nas\u0131l yerle\u015fmeye sahne olup geli\u015fti\u011fini ortaya koyar. Ekim 1533 tarihli \u0130br\u00e2him Pa\u015fa vakfiyesinin (TSMA, nr. 7029) tanzim tarihinden sonra ve yeni bir mahallenin te\u015fkiline yol a\u00e7an Ahmed Bey Camii\u2019nin in\u015fa tarihi olan 949\u2019dan (1542-43) \u00f6nce d\u00fczenlendi\u011fi san\u0131lan bir vak\u0131f defteri par\u00e7as\u0131ndaki kay\u0131t (Sofia, National Library, nr. O. A. K. 217\/8) bu durumu a\u00e7\u0131k olarak g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serer. Buradaki kay\u0131tta \u201cYenice, n\u00e2m-\u0131 d\u00eeger Hezargrad-\u0131 ced\u00eed ve Kayac\u0131k dahi derler\u201d ibaresi yer almaktad\u0131r. Daha sonra yukar\u0131da zikredilen d\u00f6rt k\u00f6y\u00fcn vakfa tahsisiyle ilgili kay\u0131t bulunmaktad\u0131r. Fakat bu kay\u0131ttaki bir hata, h\u0131ristiyanlar\u0131n mesk\u00fbn bulundu\u011fu Kayac\u0131k\u2019\u0131n \u015fehrin bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu kanaatine yol a\u00e7m\u0131\u015f ve bu kanaat, Ahmed Bey Camii\u2019nin kit\u00e2besindeki tarihin 1442 olarak okunmas\u0131ndan kaynaklanan bir ba\u015fka yanl\u0131\u015fla birle\u015ftirilerek Hezargrad\u2019\u0131n kurulu\u015f tarihinin daha eskiye gitti\u011fi \u015feklindeki bilginin genelle\u015ftirilmesine sebep olmu\u015ftur (EI2 [\u0130ng.], III, 342). Halbuki 1550 ve 1579-1580 tarihli Osmanl\u0131 tahrir defterleri, tamamen m\u00fcsl\u00fcmanlarla mesk\u00fbn olan Hezargrad ile h\u0131ristiyanlar\u0131n oturdu\u011fu Kayac\u0131kp\u0131nar\u0131 k\u00f6y\u00fcn\u00fc kesin bi\u00e7imde birbirinden ay\u0131r\u0131rlar ve bu sonuncusunu ayr\u0131 bir k\u00f6y birimi olarak zikrederler (BA, TD, nr. 982; TK, TD, nr. 559). \u0130br\u00e2him Pa\u015fa\u2019n\u0131n yeniden isk\u00e2na a\u00e7arak bir k\u0131sm\u0131n\u0131 Arnavutlar\u2019\u0131n te\u015fkil etti\u011fi h\u0131ristiyanlar\u0131 yerle\u015ftirdi\u011fi bu d\u00f6rt vak\u0131f k\u00f6yden biri olan Kayac\u0131kp\u0131nar\u0131 1479 tarihinde de mevcut olup burada bir h\u00e2ne, 1516\u2019da ise be\u015f h\u00e2ne m\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfus bulunuyordu. K\u00f6y \u0130br\u00e2him Pa\u015fa vakf\u0131na ge\u00e7ince h\u0131ristiyanlarla isk\u00e2n edildi. 1537-1538\u2019de burada 224 h\u00e2ne h\u0131ristiyan ya\u015f\u0131yordu. K\u00f6ydeki m\u00fcsl\u00fcmanlar ise yeni kurulan Hezargrad\u2019a g\u00f6\u00e7 etmi\u015f olmal\u0131d\u0131rlar. Di\u011fer vak\u0131f k\u00f6y\u00fc olan Dobrova 1479\u2019da mevcut de\u011fildi. Buras\u0131 daha sonra T\u00fcrk g\u00f6\u00e7menlerin isk\u00e2n\u0131na u\u011frad\u0131; 1516\u2019da k\u00f6yde yirmi yedi h\u00e2ne mevcuttu. 1537-1538\u2019de ise on be\u015f h\u00e2ne m\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusa kar\u015f\u0131l\u0131k 114 h\u0131ristiyan h\u00e2ne k\u00f6yde ya\u015famaktayd\u0131. Yine T\u00fcrk g\u00f6\u00e7menlerce kurulan Duymu\u015flar, 1516\u2019da sadece d\u00f6rt h\u00e2ne m\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusa sahipken 1537-1538\u2019de k\u0131rk iki h\u00e2ne h\u0131ristiyan buraya yerle\u015ftirilmi\u015fti. Bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu Arnavut as\u0131ll\u0131 idi. Nitekim 1550\u2019den sonra T\u00fcrk\u00e7e ad\u0131 ortadan kalkm\u0131\u015f ve k\u00f6y Arnavut ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Bir mezraa olarak ge\u00e7en Hasanlar\u2019\u0131n as\u0131l ad\u0131n\u0131n Dobro Voda (iyi su) oldu\u011fu kaydedilir. Bu s\u0131ralarda on sekiz h\u00e2ne y\u00f6r\u00fc\u011f\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bu mezraa 1516\u2019da yirmi, 1537-1538\u2019de yirmi \u00fc\u00e7, 1550\u2019de yirmi h\u00e2ne n\u00fcfusa sahipti. Bu son tarihten sonra buras\u0131 terkedildi ve \u0130nek\u00f6y adl\u0131 yeni bir isk\u00e2n birimi kurularak vakfa dahil edildi.\"Razgrad<\/p>