{"id":4618,"date":"2013-08-02T00:35:32","date_gmt":"2013-08-01T21:35:32","guid":{"rendered":"http:\/\/bghaber.org\/bghaber\/?p=4618"},"modified":"2019-07-18T23:00:51","modified_gmt":"2019-07-18T21:00:51","slug":"gecim-mucadelesinden-dolayi-kimlik-sorunu-yan-tarafta-kaldi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bghaber.org\/bghaber\/gecim-mucadelesinden-dolayi-kimlik-sorunu-yan-tarafta-kaldi\/","title":{"rendered":"Ge\u00e7im m\u00fccadelesinden dolay\u0131 kimlik sorunu yan tarafta kald\u0131"},"content":{"rendered":"
Do\u00e7. \u0130brahim Yal\u0131mov\u2019a g\u00f6re, topluma entegrasyonun ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in \u00f6tekini, bir d\u00fc\u015fman olarak de\u011fil de, kendi de\u011ferleri bulunan bir ba\u015fka topluluk olarak kabul etmeliyiz.<\/p>\n
\"Tarih\u00e7i<\/a>
Tarih\u00e7i Do\u00e7.Dr. \u0130brahim Yal\u0131mov<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
– Etnik bilincin durumu pek parlak de\u011fil anla\u015f\u0131lan. Dini bilincimiz ne halde?<\/strong><\/div>\n
– Din; bir inan\u00e7, ibadet ve ahlak sistemi olmakla birlikte ayn\u0131 zamanda kimli\u011fin ba\u015fl\u0131ca \u00f6\u011felerinden, veyahut da belirtilerinden birisidir. Din, kimli\u011fi iki bi\u00e7imde etkiliyor \u2013 birincisi her\u015feyden \u00f6nce din, dini kimlik olu\u015fturulmas\u0131nda tek etken. \u0130kincisi;\u00a0din, k\u00fclt\u00fcrel ve etnik kimli\u011fin geli\u015fmesinde \u00f6nemli katk\u0131da bulunuyor<\/strong>. Hatta diyelim ki Pakistan, Bosna gibi uluslar, do\u011frudan do\u011fruya din, \u0130slamiyet \u00fczerine kurulmu\u015flard\u0131r. \u00d6teki uluslar\u0131n da din, kimli\u011fin \u00f6\u011felerinden birisi.<\/div>\n
\u00d6rne\u011fin\u00a0Bulgaristan T\u00fcrkleri, kendilerini genellikle M\u00fcsl\u00fcman olarak tan\u0131mlamakta<\/strong>. Bulgaristan T\u00fcrklerinin \u00e7o\u011funlu\u011fu S\u00fcnni mezhebindendir. 2011\u2019de yap\u0131lan n\u00fcfus say\u0131m\u0131na g\u00f6re, Bulgaristan\u2019da 588 bin 318 T\u00fcrk var. Bunlardan 576 bini, kendini S\u00fcnni olarak tan\u0131mlam\u0131\u015f. Ancak 27 bin 700 kadar\u0131 da kendini Alevi olarak belirtmi\u015ftir. S\u00fcnnilik, her \u015feyden \u00f6nce Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019e, Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019in Hz. Muhammed taraf\u0131ndan tevsirine ve Hz. Muhammed\u2019in s\u00fcnnetine sad\u0131k kalmak anlam\u0131na gelmekte. Bu bak\u0131mdan S\u00fcnnilik ile \u015eiilik aras\u0131nda belli ayr\u0131l\u0131klar vard\u0131r. Her \u015feyden \u00f6nce S\u00fcnniler, Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019i oldu\u011fu gibi kabullenmekte, bundan bir teredd\u00fct yok. \u015eiizimde, biliyorsunuz, Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019in baz\u0131 ayetlerinin k\u0131salt\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Yani eldeki Kuran\u2019\u0131n tam olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyorlar.<\/div>\n
Alevilik, Bulgaristan S\u00fcnnilerini de etkilemi\u015ftir. Sufizme ve Sufizmin Beketa\u015filik tarikat\u0131na \u00f6zg\u00fc olan t\u00fcrbe, tekke, baba gibi konular, S\u00fcnniler aras\u0131na da girmi\u015ftir. Onun i\u00e7in bug\u00fcn Bulgaristan\u2019da belirli b\u00f6lgelerde \u00e7e\u015fitli tekke ve t\u00fcrbeler bulunmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Haskovo\u2019da Otman Baba Tekkesi, Stara Zagora\u2019da K\u0131demli Baba Tekkesi, Varna\u2019da Akyaz\u0131l\u0131, Deliorman\u2019da Demir Baba Tekkesi.\u00a0Bunlar\u0131n hepsi Bekta\u015fi tekkesidir<\/strong>. Ama bunlara bug\u00fcn Aleviler sahip \u00e7\u0131kmakta. Aleviler bunlar\u0131 kendi eserleri olarak kabullenmekte ve dolay\u0131s\u0131yla gerekti\u011fi zamanlarda her y\u0131l\u0131n belirli g\u00fcnlerinde bunlar\u0131 ziyaret etmekte, orada ibadet etmektedirler.<\/div>\n
– Alevili\u011fin, Bekta\u015fili\u011fin k\u00f6kenleri ayn\u0131 de\u011fil mi?<\/strong><\/div>\n
Bunlar\u0131n k\u00f6keni Sufizm, ama ondan sonra ayr\u0131 tarikat haline gelmi\u015fler, sonra baz\u0131lar\u0131 birle\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015flar. \u00d6rne\u011fin baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar diyorlar ki,\u00a0Bulgaristan\u2019da Bekta\u015filik, Babailik, G\u00fcl\u015fenilik, bunlar Alevili\u011fin birer koludur<\/strong>. O kadar birbiriyle birle\u015fmi\u015fler. Bizim \u0130sperih taraf\u0131nda dostlarla g\u00f6r\u00fc\u015fecek olursan onlar\u0131n kanaatine g\u00f6re onlar Bekta\u015fi. Asl\u0131nda onlar Bekta\u015filerle \u00e7ok kayna\u015fm\u0131\u015flar, bug\u00fcn aralar\u0131nda fark yapmak pek o kadar olas\u0131 g\u00f6r\u00fclmemekte.<\/div>\n
\u0130\u015fte bu bak\u0131mdan tasavvufa \u00f6zg\u00fc kurumlar, S\u00fcnniler aras\u0131nda da s\u0131zm\u0131\u015f. Fakat ayn\u0131 zamanda diyelim ki,\u00a0a\u011fa\u00e7 dallar\u0131na p\u0131rt\u0131<\/strong>\u00a0vb. takmak, ondan sonra kur\u015fun d\u00f6kmek, muska ta\u015f\u0131mak gibi bir tak\u0131m hurafeler var. Bu hurafeler, asl\u0131nda halk inan\u00e7lar\u0131ndan gelmi\u015f. \u0130slamiyet\u2019ten \u00f6nce belirmi\u015f, belli \u00f6l\u00e7\u00fcde bug\u00fcn de ya\u015famaya devam ediyor. Bunlar her yerde, her ulusta bulunmakta.<\/div>\n
\u0130\u015fte bu hurafeler de girdi\u011fi i\u00e7in, \u0130slamiyetten ayr\u0131 bir tak\u0131m elemanlara biz Bulgaristan T\u00fcrkleri aras\u0131nda da rastlamaktay\u0131z. Yaln\u0131z \u015furas\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli ki, bizim\u00a0insanlar\u0131m\u0131z dinini derin bilmedikleri i\u00e7in hurafeler ile ger\u00e7ek din aras\u0131nda fark yapam\u0131yorlar<\/strong>. Bu fark\u0131 sezemiyorlar. \u015eimdi, neden dinlerini yeteri kadar bilmiyorlar? Her\u015feyden \u00f6nce bu e\u011fitim d\u00fczeyine ba\u011fl\u0131. E\u011fer tarihe bir g\u00f6z atacak olursak 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019na kadar Bulgaristan M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu ilk okula bile devam edememi\u015f. Veya en uyan\u0131k olanlar, ilk okul mezunu. Bunlar\u00a0dinini ancak namaz\u0131n\u0131 k\u0131lacak kadar \u00f6\u011frenmi\u015fler<\/strong>. Totaliter d\u00f6nemde dini e\u011fitim tamamen yasakland\u0131. Bulgarsitan\u2019da M\u00fcsl\u00fcman okullar\u0131 yoktu, ayn\u0131 zamanda devlet okullar\u0131nda din e\u011fitimi 1951\u2019de yasak edildi. Onun i\u00e7in Bulgaristan M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131, dinini derinlemesine benimseyemedikleri i\u00e7in baz\u0131 hurafelere de kap\u0131l\u0131yorlar.<\/div>\n
– Biz az\u0131nl\u0131\u011f\u0131z. Bu durumda bizim g\u00fc\u00e7l\u00fc bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz olabilir mi? G\u00fc\u00e7l\u00fc yazarlar\u0131m\u0131z, \u015fairlerimiz olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/strong><\/div>\n
– G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibi ben bu konulara her\u015feyden \u00f6nce kimlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan yakla\u015f\u0131yorum. K\u00fclt\u00fcr, kimli\u011fin ba\u015fl\u0131ca belirtilerinden, hatta baz\u0131 bilim adamlar\u0131na g\u00f6re\u00a0kimlik demek k\u00fclt\u00fcr demektir<\/strong>. Ayn\u0131 zamanda \u015funu belirtmemiz laz\u0131m ki, d\u00fcnyada kendi \u00f6z k\u00fclt\u00fcr\u00fc olmayan ulus veya ulusal az\u0131nl\u0131\u0131k veyahut etnik az\u0131nl\u0131k yoktur.\u00a0Her ulusun kendine g\u00f6re bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc vard\u0131r<\/strong>. Her ulusun, ku\u015faktan ku\u015fa\u011fa aktard\u0131\u011f\u0131 de\u011ferler, gelenekler, t\u00f6reler, d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131, ya\u015fam tarz\u0131 vard\u0131r. \u0130\u015fte bunlar her k\u00fclt\u00fcre bir tak\u0131m \u00f6zellikler vermekte, yani her ulusun k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00f6zellik kazanmakta. \u0130\u015fte bu \u00f6zellikler vas\u0131tas\u0131yla bir ulus \u00f6tekinden ayr\u0131labiliyor, bir az\u0131nl\u0131k \u00f6teki az\u0131nl\u0131ktan ayr\u0131labiliyor.<\/div>\n
Her az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n k\u00fclt\u00fcr\u00fc vard\u0131r, diyoruz, bu arada Bulgaristan T\u00fcrkleri de tarihi s\u00fcre\u00e7 esnas\u0131nda kendilerine \u00f6zg\u00fc bir k\u00fclt\u00fcr yaratm\u0131\u015flard\u0131r. Bu k\u00fclt\u00fcr\u00fcn kaynaklar\u0131, hatta istersen daha Orta Asya\u2019lara kadar uzanabilir, fakat ba\u015fl\u0131ca bu, Osmanl\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Osmanl\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir kolu olan Rumeli k\u00fclt\u00fcr\u00fc temelleri \u00fczerine kurulmu\u015ftur, bizim T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc. Yani Osmanl\u0131 d\u00f6neminde Rumeli\u2019de, Balkanlar\u2019da o k\u00fclt\u00fcr bir tak\u0131m \u00f6zellikler kazanm\u0131\u015f. Bunun da ba\u015fl\u0131ca nedenleri buras\u0131n\u0131n co\u011frafyas\u0131, buras\u0131n\u0131n sosyo ekonomik ortam\u0131, bir taraftan, \u00f6te taraftan da\u00a0Balkanlar\u2019da Osmanl\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn yarat\u0131l\u0131p geli\u015ftirilmesine bir\u00e7ok ulus kat\u0131l\u0131yor<\/strong>. B\u00f6ylece buradaki Osmanl\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc biraz \u00f6zellik kazan\u0131yor, bu \u00f6zelliklerin ba\u015f\u0131nda \u00e7ok renkliliktir. \u00c7ok renkli bir k\u00fclt\u00fcr ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Osmanl\u0131 d\u00f6neminden gelen bu k\u00fclt\u00fcr, Osmanl\u0131lar buradan \u00e7ekildikten sonra geli\u015fmeye devam ediyor. Bu d\u00f6nemde Bulgaristan T\u00fcrkleri, T\u00fcrkiye ile, daha sonra T\u00fcrkiye Cumhuriyeti ile k\u00fclt\u00fcrel ili\u015fkilerini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorlar. Bir taraftan Bulgaristan ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n baz\u0131lar\u0131, hi\u00e7 de\u011filse 20\u2019li y\u0131llar\u0131n sonlar\u0131na kadar, T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130stanbul, Edirne gibi \u015fehirlerinde e\u011fitim g\u00f6r\u00fcyorlar. T\u00fcrkiye\u2019den baz\u0131 yay\u0131n organlar\u0131 \u2013 dergiler, gazeteler, Bulgarsitan\u2019a da geliyor. Yani k\u00fclt\u00fcrel etkile\u015fim devam ediyor.<\/div>\n
Bulgaristan T\u00fcrkleri, \u00f6zellikle ilerici kesim, T\u00fcrkiye\u2019de ger\u00e7ekle\u015ftirilen k\u00fclt\u00fcr alan\u0131ndaki reformlar\u0131 izliyorlar, onlar\u0131 belli \u00f6l\u00e7\u00fcde Bulgaristan\u2019da da uygulamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. \u00d6yle ki, Bulgaristan T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, belli \u00f6l\u00e7\u00fcde T\u00fcrkiye k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir uzant\u0131s\u0131 olarak kabul edebiliriz. Ayn\u0131 zamanda bu k\u00fclt\u00fcr, hele de 3. Bulgar Devleti kurulduktan sonra, daha do\u011frusu 20\u2019li 30\u2019lu y\u0131llarda,\u00a0Bulgar k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn baz\u0131 de\u011ferlerinden etkileniyor<\/strong>. Hatta benim s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim gazeteler, diyorlar ki, \u201cbiz yerli k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u015fimdiye kadar k\u00fc\u00e7\u00fcmsedik, ama biz bu k\u00fclt\u00fcr\u00fc kendi kimli\u011fimizi yaralamayacak derecede kucaklamal\u0131y\u0131z\u201d. \u00a0Ve dolay\u0131s\u0131yla Bulgaristan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, Bulgaristan tarihini, co\u011frafyas\u0131n\u0131, Bulgarcay\u0131 \u00f6\u011frenmeye \u00f6zendiriyorlar gen\u00e7leri. \u201cBiz bunlar\u0131 \u00f6\u011frenmeliyiz\u201d, diyorlar.<\/div>\n
Daha devam edecek olursak, Bulgaristan\u2019daki\u00a0T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc, Avrupa\u2019dan da etkileniyor<\/strong>. Bu genellikle Bulgar k\u00fclt\u00fcr\u00fc vas\u0131tas\u0131yla oluyor, ama ayn\u0131 zamanda Avrupa\u2019n\u0131n direkt etkisi de oluyor. \u00d6yle ki, Bulgaristan\u2019da, hi\u00e7 de\u011filse, benim kanaatime g\u00f6re, 20\u2019li 30\u2019lu y\u0131llarda bir \u00f6zel, yerli T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc meydana geliyor. T\u00fcrkiye k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn uzant\u0131s\u0131 olmakla beraber, o belirli bir tak\u0131m yerli \u00f6zellikler kazan\u0131yor.<\/div>\n
Bu k\u00fclt\u00fcr, ayn\u0131 zamanda 20\u2019li ve 30\u2019lu y\u0131llarda biraz\u00a0\u00e7a\u011fda\u015fla\u015fmaya ba\u015fl\u0131yor<\/strong>. T\u00fcrkiye\u2019deki geli\u015fmeleri izleyerek modernle\u015fmeye ba\u015fl\u0131yor. \u00d6rne\u011fin e\u011fitim alan\u0131nda her\u015feyden \u00f6nce pedagoji biliminin do\u011frultusunda ulusal idenin temeli \u00fczere yeni bir e\u011fitim sistemi kurulmas\u0131 \u00f6neriliyor ve belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde e\u011fitim alan\u0131nda reformlar yap\u0131l\u0131yor. Ba\u015fl\u0131ca bunu \u015f\u00f6yle diyebilirim: dini derslerle d\u00fcnyevi dersler aras\u0131nda bir uyum sa\u011flanmaya, bir denge kurulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. D\u0131\u015f giyimde, ya\u015famda da belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131l\u0131yor. \u00d6yle ki Bulgaristan\u2019da T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc, T\u00fcrkiye k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde izliyor. Bulgaristan\u2019da geli\u015fen bu k\u00fclt\u00fcr, genellikle Bulgaristan T\u00fcrklerinin ya\u015fam\u0131n\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131n\u0131 yans\u0131tmakta.<\/div>\n
K\u00fclt\u00fcr\u00fcn hemen hemen t\u00fcm kollar\u0131 geli\u015fmi\u015ftir<\/strong>\u00a0bizde. Her\u015feyden \u00f6nce Bulgarsitan T\u00fcrklerinin olduk\u00e7a uzun bir tarihe sahip olan \u00f6nemli bir halk bilimi, yani folkloru vard\u0131r. Folklorun \u00e7e\u015fitli dallar\u0131. Masal, \u00f6yk\u00fc, halk \u015fiiri vs. geli\u015fmi\u015ftir. Ve bunlar \u00f6zellikle Bulgaristan\u2019da geli\u015fen olaylara dayanarak \u00fcretilmi\u015ftir. Bu folklora dayanarak ba\u015fl\u0131ca bedii edebiyat geli\u015fmi\u015ftir Bulgaristan\u2019da. Bulgaristan\u2019da bedii edebiyat\u0131n k\u00f6kenleri de 14. y\u00fczy\u0131la kadar uzanmakta.<\/div>\n
Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re, Osmanl\u0131 d\u00f6neminde\u00a0Bulgaristan topraklar\u0131nda 400 kadar yazar \u00e7izer bulunmu\u015f.<\/strong>\u00a0Bunlar \u00f6yk\u00fc ve genellikle \u015fiir yazm\u0131\u015flar. Yani edebiyat 14. y\u00fczy\u0131llarda ba\u015fl\u0131yor ve 93 sava\u015f\u0131ndan sonra, yani Rus T\u00fcrk sava\u015f\u0131ndan sonra bu bir az\u0131nl\u0131k edebiyat\u0131 niteli\u011fi kazan\u0131yor. Harpten ikinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019na kadar edebiyat\u0131m\u0131z h\u0131zla geli\u015femiyor. Hatta diyebilirim ki, harpten sonra ilk y\u0131llarda fazla bir ad\u0131m at\u0131lm\u0131yor. Bu d\u00f6nemde birka\u00e7 eser, destan var. Bunlardan birisi Eski Za\u011fra m\u00fcft\u00fcs\u00fcn\u00fcn hat\u0131ralar\u0131. Bunlar daha fazla sava\u015f y\u0131llar\u0131ndaki T\u00fcrk ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n durumunu dile getiriyor. Genellikle\u00a0\u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019na kadar yazarlar\u0131m\u0131z, \u015fairlerimiz \u00f6\u011fretmen<\/strong>. Ve bu d\u00f6nemde genellikle \u015fiir geli\u015fiyor. Naz\u0131m geli\u015fiyor. \u015eiirler de gazete ve dergilerde yay\u0131mlan\u0131yor. Birka\u00e7 ayr\u0131 kitap da yay\u0131mlanm\u0131\u015f bu d\u00f6nemde. \u015eunu da belirtmem laz\u0131m ki, i\u015fte o d\u00f6nemde daha bir tak\u0131m sahne eserleri de ortaya konmu\u015ftur. Orjinal eserler.<\/div>\n
Totaliter d\u00f6nemde, hele de ilk y\u0131llarda, edebiyat h\u0131zla geli\u015fmeye ba\u015fl\u0131yor<\/strong>. 50\u2019li y\u0131llarda, \u015fiirle beraber \u00f6yk\u00fc geli\u015fiyor, g\u00fcld\u00fcr\u00fc yaz\u0131lar\u0131, sahne eserleri, romanlar yaz\u0131lmaya ba\u015fl\u0131yor. Edebiyat h\u0131zla geli\u015fiyor bu d\u00f6nemde. Sonra bir duraklama var.<\/div>\n
Demokrasiye ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminde de yeniden edebi eserler ortaya konulmaya ba\u015flad\u0131.<\/div>\n
Bu eserlerin ba\u015fl\u0131ca \u00f6zelli\u011fi bunlar Bulgaristan T\u00fcrk\u00fcn\u00fcn estetik zevklerini, d\u00fc\u015f\u00fcnce tarzlar\u0131n\u0131, ahlak anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 dile getirmekte. Bu bak\u0131mdan da biz buna T\u00fcrk edebiyat\u0131 diyoruz.\u00a0T\u00fcrkiye edebiyat\u0131yla bunun ba\u011f\u0131 her\u015feyden \u00f6nce dilde g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor<\/strong>. \u00d6teki edebiyat da bizim edebiyat da T\u00fcrk\u00e7eyi kullan\u0131yor. Yaz\u0131 bi\u00e7imleri de hemen hemen ayn\u0131. Ama konularda farklar var. Bunlar daha fazla Bulgaristan\u2019da T\u00fcrklerin ya\u015fam\u0131ndan al\u0131n\u0131yor, ona g\u00f6re i\u015fleniyor. Hatta burada Bulgar edebiyat\u0131n\u0131n da etkileri g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/div>\n
Edebiyat bir taraftan Bulgaristan T\u00fcrklerinin estetik, tinsel ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 gidermeye yard\u0131m ediyor, \u00f6te taraftan da, k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011fini, tarihi bilincini, umumiyetle etnik bilincini geli\u015fmesine yard\u0131m ediyor. \u00d6zellikle belirtiyorum,\u00a0romanlar bizim tarihimize \u0131\u015f\u0131k tutuyor<\/strong>.<\/div>\n
– S\u0131ralama yap\u0131lamaz ama en b\u00fcy\u00fck romanc\u0131m\u0131z kim?<\/strong><\/div>\n
– Bir bak\u0131yorum bizde en fazla\u00a0romanc\u0131 olarak Sabri Tata<\/strong>\u00a0tan\u0131n\u0131r. Sabri Tata\u2019n\u0131n benim elimde 3 roman\u0131 var. Bunlardan birisi do\u011frudan do\u011fruya tarihi roman \u2013 Tuna G\u00fczeli, zannetti\u011fime g\u00f6re son olarak \u00e7\u0131kt\u0131. Orada Osman Pazvanto\u011flu d\u00f6nemi dile getiriliyor. Do\u011frudan do\u011fruya tarihi bir eseri. Fakat Pehlivano\u011fullar\u0131 roman\u0131, \u00f6rne\u011fin, daha fazla Osmanl\u0131 buradan \u00e7ekildikten sonra toplumsal ili\u015fkilerde k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fiklik oluyor \u2013 feodaliteden kapitalizme ge\u00e7iliyor, Avrupa k\u00fclt\u00fcr\u00fc buras\u0131n\u0131 etkiliyor, i\u015fte o yenilikler Pehlivano\u011fullar\u0131 roman\u0131nda ele al\u0131nm\u0131\u015f. O bak\u0131mdan onu da ben, tarihi roman olarak de\u011ferlendiriyorum. Hatta G\u00fcn Do\u011farken roman\u0131 onun o g\u00fcnki g\u00fcncel sorunlar\u0131 ele alm\u0131\u015f. Totaliter sosyalizmin ilk kurulu\u015funda k\u00f6yde geli\u015fmeleri. O bak\u0131mdan g\u00fcncel bir romanm\u0131\u015f, fakat bug\u00fcnk\u00fc bak\u0131mdan yine bir tarihi nitelik kazan\u0131yor. \u0130\u015fte bunlar bizim bilincimizin geli\u015fmesine yard\u0131m ediyor.<\/div>\n
Edebiyat\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda sanat\u0131n \u00f6teki kollar\u0131 da belli \u00f6l\u00e7\u00fcde geli\u015fmi\u015ftir. Onlar\u0131n aras\u0131nda en fazla geli\u015fen bence\u00a0halk t\u00fcrk\u00fcleri<\/strong>. \u00d6teden beri bizim insanlar\u0131m\u0131z t\u00fcrk\u00fc s\u00f6ylemekte, bayramlar\u0131nda, d\u00fc\u011f\u00fcnlerinde, aile merasimlerinde. \u015eimdi bunlar\u0131 e\u011fer inceleyecek olursak \u015funu g\u00f6rece\u011fiz \u2013 her\u015feyden \u00f6nce bunlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 Anadolu\u2019da s\u00f6ylenen t\u00fcrk\u00fcler veya Anadolu\u2019da s\u00f6ylenen t\u00fcrk\u00fclere yak\u0131n. Fakat bunlar\u0131n aras\u0131nda yaln\u0131z Bulgaristan T\u00fcrklerine \u00f6zg\u00fc bir tak\u0131m t\u00fcrk\u00fcler var. \u00d6rne\u011fin Ay\u015fe\u2019nin Ka\u015flar\u0131 Kara, K\u0131rcaali ile Arda Aras\u0131, Arda Boyunda gibi bir tak\u0131m t\u00fcrk\u00fcler var. Osman Aziz, rahmetli s\u00f6yl\u00fcyordu. Bunlar Bulgaristan\u2019daki ger\u00e7ekleri dile getiriyor, bizim estetik anlay\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 yans\u0131t\u0131yorlar.<\/div>\n
M\u00fczik sanat\u0131m\u0131z\u0131n belirtileri, hemen hemen Rus T\u00fcrk sava\u015f\u0131ndan sonra 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor ve 20\u2019li y\u0131llarda daha da geli\u015fiyor. O zamanlar k\u0131raathanelerde veyahut okullarda m\u00fczik gruplar\u0131 kuruyorlar, saz gruplar\u0131 kuruyorlar. Bunlar insanlar\u0131n aras\u0131na \u00e7\u0131k\u0131yor ve \u015fark\u0131s\u0131n\u0131 t\u00fcrk\u00fcs\u00fcn\u00fc s\u00f6yl\u00fcyor.<\/div>\n
Bizde\u00a0m\u00fczi\u011fin geli\u015fmesinde totaliter d\u00f6nemin ilk y\u0131llar\u0131nda bir at\u0131l\u0131m yap\u0131ld\u0131<\/strong>. Bu iki yolla oldu. Birincisi; her\u015feyden \u00f6nce memleketin \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerinde, k\u00f6ylerinde, kasabalar\u0131nda, folklor gruplar\u0131 kuruldu. Benim tespit edebildi\u011fime g\u00f6re, ba\u015fka arkada\u015flar\u0131n da tespit edebildi\u011fine g\u00f6re, 60\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015flar\u0131nda t\u00fcm\u00a0Bulgaristan\u2019da 500 kadar folklor tak\u0131m\u0131 var<\/strong>. Bunlar zaman zaman, folklor g\u00f6sterileri d\u00fczenliyor, kendi aralar\u0131nda yar\u0131\u015f yap\u0131yor, b\u00f6ylece m\u00fczik sanat\u0131 geli\u015fiyor. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Sofya radyosunun T\u00fcrk\u00e7e redaksiyonu da bir tak\u0131m yar\u0131\u015fmalar d\u00fczenliyor. Onlar kendileri ara\u015ft\u0131rmalar yapt\u0131lar ve bin kadar t\u00fcrk\u00fcy\u00fc plaka yazd\u0131lar. B\u00f6ylece m\u00fczik sanat\u0131 geli\u015fti.<\/div>\n
\u00d6te taraftan bildi\u011finiz gibi, 50\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015flar\u0131nda Razgrad\u2019da, \u015eumen\u2019de ve K\u0131rcaali\u2019de\u00a0estrat tiyatrolar\u0131 kuruldu<\/strong>. Bu estrat tiyatrolar\u0131n\u0131n genellikle 3-4 grubu vard\u0131, bu gruplardan biri m\u00fczik grubuydu. \u0130\u015fte bunlar \u015fark\u0131lar\u0131 ve t\u00fcrk\u00fcleri, hatta unutulmu\u015f t\u00fcrk\u00fcleri yeniden canland\u0131r\u0131p sahneye koydular. Ve bir tak\u0131m ara\u015ft\u0131rmalar ba\u015flad\u0131, t\u00fcrk\u00fcler topland\u0131, yaz\u0131ya d\u00f6k\u00fcld\u00fc, notaland\u0131r\u0131ld\u0131 ve geli\u015ftirildi.<\/div>\n
– Ya salt tiyatro sanat\u0131?<\/strong><\/div>\n
– Tiyatro tarihimiz o kadar zengin de\u011fil<\/strong>. Karag\u00f6z tipinden bir tak\u0131m oyunlar daha Osmanl\u0131 d\u00f6neminde Bulgaristan T\u00fcrkleri aras\u0131nda da g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor, ama bizde tiyatro gruplar\u0131 da, genellikle 20\u2019li y\u0131llarda oklullarda, k\u0131raathanelerde, \u00f6rne\u011fin T\u00fcrkiye yazarlar\u0131n\u0131n eserlerini, Moliere\u2019in baz\u0131 eserlerini terc\u00fcme edip sahnele\u015ftirmi\u015f.<\/div>\n
Ve yerli baz\u0131 kimseler de var, mesela Mustafa Alyanak isminde bir yazar var sahne eserleri de yazm\u0131\u015f ve eserleri sahnelenmi\u015f.\u00a0Fakat profesyonel tiyatro bizde 50 y\u0131llar\u0131nda ba\u015fl\u0131yor<\/strong>, az \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fim gibi \u00fc\u00e7 estrat tiyatrosu kuruluyor. Bu tiyatrolarda m\u00fczik grubuyla beraber tiyatro gruplar\u0131 da var, bunlar genellikle ilk ba\u015fta birer perdelik eserler ortaya koyuyor, daha sonra \u00fc\u00e7 perdelik, d\u00f6rt perdelik eserler sahnelemeye ba\u015fl\u0131yor. B\u00f6ylece tiyatro sanat\u0131 da belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde geli\u015fiyor.<\/div>\n
Sanatlardan kanaatimce en fazla geli\u015fen di\u011fer bir kol o da mimarl\u0131k.\u00a0Mimarl\u0131k daha fazla Osmanl\u0131 d\u00f6neminde geli\u015fmi\u015ftir<\/strong>. Osmanl\u0131 mimarisi de belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde Arap mimarisi ile Bizans mimarisinin karmas\u0131d\u0131r. Mimari, her\u015feyden \u00f6nce cami ve ibadethanelerde g\u00f6r\u00fclmekte. O d\u00f6nemde kurulan camilerin bir k\u0131sm\u0131 hala ayakta. Sofya camii, \u015eumen\u2019deki Yeni Cami, Razgrad\u2019daki \u0130brahim Pa\u015fa Camii vs. Bunlar \u00f6nemli sanat eseridir onun i\u00e7in d\u00f6rd\u00fc \u2013 \u015eumen, Plovdiv, Stara Zagora ve Samokov\u2019daki camiler, k\u00fclt\u00fcr abidesi ilan edilmi\u015ftir Bulgaristan\u2019da. Ayn\u0131 zamanda tekkeler bulunmakta, onlar\u0131n da kendine \u00f6zg\u00fc bir mimarisi var. Ayn\u0131 zamanda ev kuruculu\u011funda da belirli \u00f6zellikler var. Yani mimar sanat\u0131 fazla geli\u015fmi\u015f. Ama maalesef totaliter sosyalizm d\u00f6neminde modernle\u015fme sonucu k\u00f6ylerde o zamanki evlerin \u00e7o\u011funlu\u011fu, art\u0131k y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f onlar\u0131n yerine yeni tip evler kurulmu\u015ftur. Onlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7e\u015fmeler var, saat kuleleri var, bedestenler var vs. bir\u00e7ok mimari eser var. Maalesef bedestenlerden ancak \u015eumen\u2019deki belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde korunmu\u015f durumda. Saat kulelerinin \u00e7o\u011fu duruyor. \u00c7e\u015fmeler \u00e7ok az kalm\u0131\u015f.<\/div>\n
\u015eimdi tasvir sanat\u0131nda durum biraz ba\u015fka.\u00a0Ressaml\u0131kta en fazla hattatl\u0131k sanat\u0131 ve tezyin geli\u015fmi\u015f<\/strong>. Hat sanat\u0131 deyince bug\u00fcn de cami duvarlar\u0131nda Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019den g\u00fczel bir \u015fekilde yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00e7e\u015fitli ayetleri g\u00f6rebiliyoruz. Burada d\u00f6rt be\u015f tane uls\u00fcp var, onlardan en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc, hattatl\u0131\u011f\u0131n anas\u0131 say\u0131lan kufi var. Bu sanat son derece geli\u015fmi\u015f. Bizim Osman Keskio\u011flu\u2019nun belirtti\u011fi gibi Osmanl\u0131 d\u00f6neminde\u00a0\u015eumen\u2019de, Aytos\u2019ta, Sofya\u2019da, K\u00fcstendil\u2019de ve baz\u0131 ba\u015fka kasabalarda \u00e7ok an\u0131lm\u0131\u015f hattatlar varm\u0131\u015f<\/strong>. Hattatlar, Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019den ayetler yazmakla birlikte Kuran\u2019\u0131 el yaz\u0131s\u0131yla yazmakta ve s\u00fcslemekte ayn\u0131 zamanda.<\/div>\n
Onunla beraber tezyin var, duvar s\u00fcslemeleri. Bu da daha fazla cami duvarlar\u0131 s\u00fcslemekte kendisini g\u00f6steriyor. Bizde bug\u00fcn \u015eumen\u2019deki Tombul Cami, ondan sonra Samokov\u2019taki Bayrakl\u0131 Cami\u2019de tezyin g\u00f6rebiliriz. Yaln\u0131z bizde canl\u0131 varl\u0131klar resim edilmez, genellikle geometrik \u015fekiller ve nebatat yapraklar\u0131, kollar\u0131 bi\u00e7imde bir tak\u0131m s\u00fcslemeler ortaya koyulur. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda resim sanat\u0131na \u015fahsen ben rastlayamad\u0131m, hatta \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda \u00e7ok fazla geli\u015fmi\u015f olan minyat\u00fcrler var, ancak benBulgaristan\u2019da<\/strong>\u00a0yerli minyat\u00fcrlere rastlayamad\u0131m<\/strong>.<\/div>\n
El sanatlar\u0131 olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015ftir bizde. Hem uzmanlar taraf\u0131ndan hem de ailelerde i\u015flenilen. Bunlar daha fazla d\u00fc\u011f\u00fcnlerle, evlenmelerle ilgilidir, d\u00fc\u011f\u00fcn yapacak olunca geline bindall\u0131 haz\u0131rlat\u0131l\u0131r. \u00c7eyizin i\u00e7inde don, g\u00f6mlek, \u00e7orap, eldiven t\u00fcr\u00fcnden bir s\u00fcr\u00fc \u015fey vard\u0131r, bunlar\u0131 gelin ya kendisi yapar, ya ablalar\u0131 i\u015fler,\u00a0bu da el sanatlar\u0131n\u0131n geli\u015fmesine yard\u0131m etmi\u015ftir<\/strong>.<\/div>\n
K\u0131saca buraya kadar \u015funu s\u00f6yleyebilirim: Bulgaristan\u2019da \u00f6zel bir, yerli T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn temelleri at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/div>\n
– \u0130yi de bu k\u00fclt\u00fcr ne kadar b\u00fcy\u00fck ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir k\u00fclt\u00fcr?<\/strong><\/div>\n
– Kuvvetli k\u00fclt\u00fcr deyince ben i\u015fte bu k\u00fclt\u00fcr\u00fc yeni, daha bir y\u00fcksek d\u00fczeye y\u00fckseltmeyi anl\u0131yorum. Maalesef bizim k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz belki de edebiyat d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6teki kollarda halk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, halk gelene\u011fini a\u015famam\u0131\u015f. T\u00fcrk\u00fclerin \u00fczerine bir opera, danslar\u0131n \u00fczerine bir bale kurulamam\u0131\u015f. \u0130\u015fte\u00a0bizim \u00f6n\u00fcm\u00fczde duran g\u00f6rev Bulgaristan T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yeni bir a\u015famaya ula\u015ft\u0131rmakt\u0131r<\/strong>. Bu m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/div>\n
Az\u0131nl\u0131klar kuvvetli k\u00fclt\u00fcr yaratabilir. Bence bunun en a\u00e7\u0131k \u00f6rne\u011fi Yahudilerdir. Yahudi az\u0131nl\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyan\u0131n hangi yerinde ya\u015farsa ya\u015fas\u0131n en az\u0131nda, \u00e7o\u011funlu\u011fun k\u00fclt\u00fcr\u00fc d\u00fczeyinde bir k\u00fclt\u00fcre sahiptir, \u00e7o\u011fu zaman da o k\u00fclt\u00fcrden biraz daha y\u00fcksektir. Biz de bunu yapabiliriz, hatta parantez i\u00e7inde \u015funu belirtece\u011fim,\u00a0asl\u0131nda bizde baz\u0131 kimseler d\u00fcnya k\u00fclt\u00fcr\u00fc d\u00fczeyine \u00e7\u0131kabilmi\u015flerdir<\/strong>. Bunlardan biri mesela Y\u0131ld\u0131z \u0130brahimova, \u015fark\u0131, m\u00fczik alan\u0131nda d\u00fcnya d\u00fczeyinde bir sanat\u00e7\u0131. Vejdi Ra\u015fidov, heykelt\u0131ra\u015f. Maalesef \u00e7ok gen\u00e7 ya\u015fta bizi terk etti Mesut Mehmet isminde bir orkestra \u015fefi vard\u0131, o da Amerika\u2019da gen\u00e7 orkestra \u015fefleri yar\u0131\u015fmas\u0131nda birincilik kazand\u0131. Biz de d\u00fcnya seviyesine ula\u015fabiliriz ama baz\u0131 objektif \u015fartlar yaratmak laz\u0131m. Her\u015feyden \u00f6nce\u00a0devlet, bizim k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fc mali bak\u0131m\u0131ndan desteklemelidir<\/strong>. \u0130kincisi biz kendi aram\u0131zdan eleman yeti\u015ftirmek zorunday\u0131z, yani k\u00fclt\u00fcr\u00fcn her sahas\u0131ndan \u2013 m\u00fczik, edebiyat. Bize bir taraftan bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar yapacak elemanlar, \u00f6te taraftan da \u015fark\u0131 s\u00f6yleyecek, tiyatroda oynayacak elemanlar laz\u0131m. Bunlar\u0131 yeti\u015ftirmek gerekiyor. Bu da planl\u0131, programl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma sonucunda elde edilebilir.<\/div>\n
– G\u00fcndemde olan ana dili konusuna gelelim. Bir \u00e7ocuktan, hem resmi dili hem ana dilini iyi bilmesini isteyerek o \u00e7ocu\u011fu zorlam\u0131yor muyuz? Herkesten iki dil bilmesini isteyemeyiz.<\/strong><\/div>\n
– Her\u015feyden \u00f6nce bir Frans\u0131z filozof diyor ki,\u00a0kimlik dildir, dil bitti mi kimlik de biter<\/strong>. \u00d6te taraftan biz kendi aram\u0131zda ileti\u015fimi nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011fiz, elbette ana dilimizle ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011fiz. Onun i\u00e7in biz ana dilimizi bilmek zorunday\u0131z. Benim kanaatime g\u00f6re resmi dili bildi\u011fimiz kadar ana dilimizi de bilmeliyiz. Bende \u00f6yle bir kanaat uyand\u0131 ki, bug\u00fcn d\u00fcnyada gen\u00e7lerin \u00e7o\u011fu iki dil biliyor. Yaln\u0131z iki dil de de\u011fil, \u00fc\u00e7 dil s\u00f6z konusu bug\u00fcn.\u00a0Ana dilini, resmi dili ve bir de bat\u0131 dilini bilmek zorunda \u00e7ocuk<\/strong>, e\u011fer kendi yeteneklerinden gerekti\u011fi kadar yararlanmak istiyorsa, e\u011fer hayatta ba\u015far\u0131l\u0131 olmak isterse mutlaka \u00fc\u00e7 dili \u00f6\u011frenmesi \u015fart.<\/div>\n
\u015eimdi bu m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc, yayg\u0131n bir kanaate g\u00f6re \u00e7ocuk, anadilini \u00f6\u011frenirken resmi dili gerekti\u011fi gibi \u00f6\u011frenemiyor. \u201cAna dili, resmi dile engel oluyor\u201d, diyorlar. \u201c\u00c7ocu\u011fa ek bir y\u00fck y\u00fckleniyor\u201d, diyorlar. Fakat pedagoji bilimi \u00f6teden beri \u015funu ispatlam\u0131\u015f, yabanc\u0131 dil ancak ana dili temeli \u00fczerinde \u00f6\u011frenilebilir<\/strong>. Onun i\u00e7in e\u011fer pedagoji bilimine sad\u0131k kalacak olursak ba\u015fta ana dilini, ondan sonra resmi dili ve \u00f6tekilerini \u00f6\u011frenmesi gerek.<\/div>\n
Dahas\u0131 da var, son y\u0131llarda bilim adamlar\u0131, her iki dil paralel \u00f6\u011frenilirse daha ba\u015far\u0131l\u0131 olundu\u011funu kan\u0131tlad\u0131lar. Onun i\u00e7in \u00e7ocuk daha konu\u015fmaya ba\u015flar ba\u015flamaz ailede iki dili \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 laz\u0131m, veyahut ona iki dili \u00f6\u011fretmeye \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 laz\u0131m. Ana babalardan birisi Bulgarca konu\u015fursa \u00f6tekinin T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmas\u0131 benim kanaatime g\u00f6re yararl\u0131 olacak.<\/div>\n
– Az\u0131nl\u0131k\u0131z. Ana dilimizi nas\u0131l bir seviyede \u00f6\u011frenmeliyiz, \u00f6\u011frenebiliriz?<\/strong><\/div>\n
– \u015eimdi sizin s\u00f6yledi\u011finiz bu dilleri \u00fcst d\u00fczeyde \u00f6\u011frenmeyi ben \u015fu \u015fekilde anl\u0131yorum \u2013 \u00e7ocuk genel olarak edebi resmi dili ve edebi ana dilini bilmeli. Bunun \u00fcst\u00fcnde,\u00a0kendi uzmanl\u0131k sahas\u0131yla ilgili deyimlerin Bulgarcas\u0131n\u0131 ve T\u00fcrk\u00e7esini de bilmeli<\/strong>. Yani o m\u00fchendis ise terimleri bilmelidir, filozof ise felsefi deyimleri \u00f6\u011frenmelidir. \u0130\u015fte burada uzmanl\u0131k d\u00fczeyi ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. E\u011fer biz ana dilimizin \u00f6\u011frenilmesine \u00f6nem vermezsek yak\u0131n gelecekte kimli\u011fimiz kaybolabilir.<\/div>\n
\u015eimdi ana dili deyince bizim dilimiz T\u00fcrk\u00e7edir, ama bu T\u00fcrk\u00e7enin bir tak\u0131m \u00f6zellikleri var. Mesela burada, benim \u00fcniversitelerde okudu\u011fum zaman Macaristan\u2019dan birisi geldi T\u00fcrkl\u00fck uzman\u0131, Sofya \u00fcniversitesinde dersler verdi, onun tespitlerine g\u00f6re Bulgaristan T\u00fcrk\u00e7esinin 18 tane \u00f6zelli\u011fi var, T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esinden farkl\u0131 olarak. Genellikle daha 30\u2019lu y\u0131llarda Polonya\u2019dan Kovalski isminde birisi geliyor ve Deliorman T\u00fcrk\u00e7esini izliyor ve Deliorman T\u00fcrk\u00e7esi, Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin diyalektlerinden biridir, sonucuna var\u0131yor. \u00d6te taraftan\u00a0Bulgaristan T\u00fcrk\u00e7esi, edebi T\u00fcrk\u00e7eye ve \u0130stanbul a\u011fz\u0131na en yak\u0131n a\u011f\u0131zlardan biri<\/strong>. \u00c7\u00fcnk\u00fc burada co\u011frafi bak\u0131m\u0131ndan biz birbirimize yak\u0131n\u0131z ve bizim ayd\u0131nlar\u0131m\u0131z T\u00fcrkiye\u2019de dildeki geli\u015fmeleri izleyebilmi\u015flerdir.<\/div>\n
Bu dili, benim kanaatime g\u00f6re, T\u00fcrk \u00e7ocuklar\u0131 \u00f6\u011frenmeli, fakat \u00f6\u011frenim meselesi hem totaliter d\u00f6nemde hem bug\u00fcnlerde bir sorun haline geldi. Yani,\u00a0ana dilini \u00f6\u011fretecek bir \u00f6\u011fretim sistemi kurulmad\u0131<\/strong>\u00a0bizde. Bug\u00fcn ortalama \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131n ancak %10\u2019u ana dili T\u00fcrk\u00e7eyi \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor veyahut T\u00fcrk\u00e7e kurslar\u0131na kat\u0131l\u0131yorlar. Bizde az\u0131nl\u0131k dillerini bir k\u00fc\u00e7\u00fcmseme var. \u00c7ok dillilikten bahsedilirken onlar g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmuyor. Veyahut daha basit ele alacak olursak Bulgaristan T\u00fcrk\u00e7esine \u00f6yle g\u00fcnl\u00fck hayatta konu\u015fulan mutfak dili olarak bak\u0131l\u0131yor. Halbuki as\u0131rlar boyunca bu dilde binlerce edebi ve bilimsel eserler yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6z ard\u0131 edilmemeli ve k\u00fc\u00e7\u00fcmsenmemeli. Biz dilimizi \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z.<\/div>\n
– Biz T\u00fcrkler, Bulgaristan toplumunun bir par\u00e7as\u0131 olabildik mi?<\/strong><\/div>\n
– \u015eimdi, bir az\u0131nl\u0131k toplulu\u011funun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00fclkenin toplumunun bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu hissine varabilmesi i\u00e7in her\u015feyden \u00f6nce onun\u00a0yurtta\u015fl\u0131k bilincinin geli\u015fmesi laz\u0131m<\/strong>. Az \u00f6nce etnik bilin\u00e7ten s\u00f6z ettik. Benim tespit edebildi\u011fim kadar\u0131yla 20\u2019li y\u0131llarda Bulgaristan T\u00fcrklerinin etnik bilinciyle yurtta\u015fl\u0131k bilinci beraber olu\u015fmaya ba\u015fl\u0131yor. 20\u2019li y\u0131llarda Bulgaristan\u2019da yay\u0131mlanan T\u00fcrk\u00e7e gazetelerin baz\u0131lar\u0131nda \u201cBiz Bulgaristan vatanda\u015f\u0131y\u0131z\u201d bilinci uyanmaya ba\u015fl\u0131yor. \u201cBulgaristan hepimizin vatan\u0131d\u0131r\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015fl\u0131yorlar. Vatan\u0131 da yaln\u0131z \u00fczerinde do\u011fduklar\u0131 bir toprak par\u00e7as\u0131 olarak de\u011fil bir politik, k\u00fclt\u00fcrel, bir sosyal ortam olarak kabulleniyorlar. Bu bilin\u00e7, totaliter sosyalizmin ilk y\u0131llar\u0131nda olduk\u00e7a geli\u015fiyor, daha fazla sosyalist patriotizm vurgulan\u0131yor.<\/div>\n
Son y\u0131llarda, demokrasiye ge\u00e7i\u015f y\u0131llar\u0131nda, Bulgaristan T\u00fcrklerinin yurtta\u015fl\u0131k duygular\u0131n\u0131n geli\u015febilmesi i\u00e7in yeni bir tak\u0131m etkenler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda her\u015feyden \u00f6nce yurtta\u015fl\u0131\u011f\u0131n en \u00f6nemli ilkesi e\u015fitliktir. Bulgaristan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 6. maddesine e\u015fitlik ilkesi kondu.\u00a0Bulgaristan vatanda\u015flar\u0131 e\u015fittir<\/strong>, dendi.<\/div>\n
\u00d6te taraftan son y\u0131llarda san\u0131r\u0131m siz de g\u00f6rm\u00fc\u015fs\u00fcn\u00fczd\u00fcr Bulgaristan\u2019da\u00a0yurtta\u015fl\u0131k ulusu tezi yayg\u0131nla\u015fmaya ba\u015flad\u0131<\/strong>. Yurtta\u015fl\u0131k tezine g\u00f6re Bulgaristan vatanda\u015flar\u0131n\u0131n hepsi Bulgar ulusunun birer \u00fcyesidir. Ve giderek Bulgaristan\u2019da hi\u00e7 olmazsa formal olarak resmen bir tak\u0131m az\u0131nl\u0131k haklar\u0131 tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ilan edildi.<\/div>\n
B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n hepsi yurtta\u015fl\u0131k bilincinin geli\u015fmesine yard\u0131m ediyor.\u00a0Bizde yurtta\u015fl\u0131k bilinciyle etnik bilin\u00e7 aras\u0131nda \u00e7o\u011fu zaman bir ahenk bulunuyor<\/strong>. Ama bunlar\u0131n aras\u0131nda belirli g\u00f6receli farklar var, bu farklar da korunuyor. Bunal\u0131m d\u00f6nemlerinde bunlar\u0131n aras\u0131nda gerginlik ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor, hatta \u00e7at\u0131\u015fma e\u011filimi beliriyor. Yani bizim bilincimiz \u00e7eli\u015fkili. \u0130\u015fte b\u00f6yle belirli d\u00f6nemlerde bu \u00e7at\u0131\u015fma ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bizim\u00a0Bulgaristan T\u00fcrk\u00fc, toplumsal k\u00fclt\u00fcrel hayata dolu d\u00fczg\u00fcn kat\u0131lam\u0131yor<\/strong>.<\/div>\n
– \u015eubat ay\u0131ndaki protestolara da kat\u0131lmad\u0131lar.<\/strong><\/div>\n
– Ba\u015ftan \u015funu belirtmemiz laz\u0131m ki, protesto g\u00f6sterileri ba\u015fl\u0131ca b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde geli\u015fti. Bizim insanlar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu ise hala k\u00f6ylerde. Yani Bulgaristan T\u00fcrklerinin %60\u2019\u0131 k\u00f6ylerde ve k\u00fc\u00e7\u00fck kasabalarda ya\u015famaya devam ediyor. Herhalde b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde protesto g\u00f6sterilerine kat\u0131lan T\u00fcrkler de bulunuyor, ama onlar \u00f6n plana \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in onlar\u0131 g\u00f6remiyoruz.\u00a0\u00c7o\u011funluk ise \u00e7ekimser.<\/strong>\u00a0Protesto g\u00f6sterilerine kat\u0131lm\u0131yor.<\/div>\n
Neden kat\u0131lm\u0131yor \u2013 bence onlar\u0131n\u00a0siyasi k\u00fclt\u00fcr\u00fc gerekti\u011fi kadar geli\u015femedi<\/strong>. Bulgaristan\u2019da T\u00fcrklerin siyasi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc geli\u015ftirebilmek i\u00e7in gerekli \u015fartlar yarat\u0131lmad\u0131. Mesela bizim insanlar\u0131m\u0131z, daha do\u011frusu ayd\u0131nlar\u0131m\u0131z\u0131n yeni d\u00fc\u015f\u00fcnceler \u00fcretip bu d\u00fc\u015f\u00fcnceleri tart\u0131\u015fma, bu d\u00fc\u015f\u00fcnceleri yayma olanaklar\u0131 yok. Bizde ne tart\u0131\u015fma kul\u00fcpleri var, ne de tart\u0131\u015f\u0131lacak, tart\u0131\u015fma konular\u0131 yay\u0131mlayacak dergi ve gazetelerimiz var. Onun i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcncemiz a\u011f\u0131r geli\u015fiyor. Ayn\u0131 zamanda\u00a0Bulgaristan T\u00fcrkleri aras\u0131nda paternalizm yayg\u0131nd\u0131r<\/strong>. Paternalizmde b\u00fct\u00fcn \u00fcmitleri bir babaya ba\u011flamak, d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi babaya b\u0131rakmak, bize d\u00fc\u015fen g\u00f6rev baban\u0131n s\u00f6ylediklerini yerine getirmek, onun g\u00f6sterdi\u011fi yoldan gitmek var. Bunun etkisi hala duyuluyor kanaatime g\u00f6re.<\/div>\n
Bununla beraber k\u00f6yl\u00fc zihniyeti de devam ediyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrklerin \u00e7o\u011funlu\u011fu k\u00f6ylerde.\u00a0Bir de korku var<\/strong>. Bulgaristan T\u00fcrk\u00fc \u201cBiz g\u00f6sterilere kat\u0131l\u0131rsak bunun sonucu ne olur\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. \u201cAcaba, protesto etti\u011fimiz g\u00fc\u00e7ler, yeniden iktidara gelirse biz g\u00fc\u00e7 duruma d\u00fc\u015fmeyiz mi\u201d diyorlar. Ayn\u0131 zamanda benim kanaatime g\u00f6re, acaba protesto g\u00f6sterilerine kat\u0131l\u0131rsak biz kendi \u00f6z partimizi de g\u00fc\u00e7 duruma d\u00fc\u015f\u00fcrmeyiz mi, korkusu da var. \u00c7\u00fcnk\u00fc bizim H\u00d6H de belli \u00f6l\u00e7\u00fcde iktidardayd\u0131 son y\u0131llarda. \u0130ktidar\u0131, siyasi s\u0131n\u0131f\u0131 protesto etmek ayn\u0131 zamanda onlar\u0131 da protesto etmek anlam\u0131na gelece\u011fi i\u00e7in bence \u00e7ekimser davran\u0131yorlar.<\/div>\n
– Bizim bir az\u0131nl\u0131k olarak topluma entegre olmam\u0131zda az\u0131nl\u0131k ve \u00e7o\u011funlu\u011fun ne gibi sorumluluklar\u0131 bulunmaktad\u0131r?<\/strong><\/div>\n
– Bence her\u015feyden \u00f6nce \u015funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmam\u0131z laz\u0131m, entegrasyon olu\u015fmu\u015f, dolu bir fenomen de\u011fil. Bu\u00a0geli\u015fmekte, de\u011fi\u015fmekte olan bir s\u00fcre\u00e7<\/strong>. Bir s\u00fcrecin geli\u015febilmesi i\u00e7in onun desteklenmesi gerek. Bunu hem \u00e7o\u011funlu\u011fun hem de az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n desteklemesi gerekmektedir. Ancak o zaman entegrasyon geli\u015febilir.<\/div>\n
Bunu yapabilmek i\u00e7in iki taraf\u0131n ne yapmas\u0131 laz\u0131m \u2013 her\u015feyden \u00f6nce hem \u00e7o\u011funluk hem az\u0131nl\u0131k k\u00fcreselle\u015fme d\u00f6neminde entegrasyonun,\u00a0\u00e7o\u011funluk ile az\u0131nl\u0131k aras\u0131nda ahenk sa\u011flaman\u0131n alternatifi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamas\u0131 laz\u0131m<\/strong>. Bu bir nesnel, do\u011fal bir s\u00fcre\u00e7tir, bunu biz kabullenmek zorunday\u0131z. \u0130kincisi, entegrasyonun anlam ve \u00f6z\u00fcn\u00fc kavramaya \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z laz\u0131m. Entegrasyon dedikten sonra ne anla\u015f\u0131lmas\u0131 laz\u0131m: entegrasyon, etnik topluluklar\u0131n, yan yana bir arada ya\u015famas\u0131 anlam\u0131na gelmemekte. Entegrasyon, az\u0131nl\u0131klar\u0131n kimliklerinden vazge\u00e7erek \u00e7o\u011funlukla kayna\u015fmas\u0131, erimesi anlam\u0131na da gelmemekte.\u00a0Entegrasyon, \u00e7o\u011funluk ile az\u0131nl\u0131klar\u0131n bir arada ya\u015famas\u0131 ve bir arada ya\u015farken kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkilenmesi<\/strong>\u00a0anlam\u0131na gelmekte.<\/div>\n
Bu etkilenme sonucu da her halde daha fazla, demokrasi de\u011ferlere dayanan bir tak\u0131m de\u011ferler ortaya \u00e7\u0131kacak. Diyelim\u00a0\u00e7o\u011fulculuk, ho\u015fg\u00f6r\u00fc, diyalog gibi yeni de\u011ferler ortaya \u00e7\u0131kacak<\/strong>. Bu de\u011ferler \u00fczerine biz belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde bir birlik kurabiliriz. Onun i\u00e7in ben burada \u00f6zel olarak entegrasyonun T\u00fcrk\u00e7esi b\u00fct\u00fcnle\u015fme kelimesini kullanm\u0131yorum. B\u00fct\u00fcnle\u015fme yerine, ahenk kurmak, uyum sa\u011flamak deyimlerinin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 do\u011fru buluyorum.<\/div>\n
Bunlar\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdikten sonra yap\u0131lacak ba\u015fka neler var? Kanaatimce Bulgaristan\u2019da \u00f6zellikle, entegrasyonun sa\u011flanabilmesi i\u00e7in\u00a0her iki taraf\u0131n da tarihi s\u00fcre\u00e7 esnas\u0131nda olu\u015fan \u00f6n yarg\u0131lar\u0131, stereotipleri a\u015fmas\u0131 laz\u0131m<\/strong>. Tarihe efsanevi bi\u00e7imde yana\u015fmamak, ak\u0131lc\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan yakla\u015f\u0131p tarihte yaln\u0131z bizi ay\u0131ran olaylara de\u011fil, bizi birbirimize yakla\u015ft\u0131ran olay ve idelere \u00f6nem vermek laz\u0131m. K\u0131saca biz, \u00f6tekini,\u00a0ba\u015fkal\u0131\u011f\u0131, bir d\u00fc\u015fman olarak de\u011fil de, kendine \u00f6zg\u00fc bir tak\u0131m de\u011ferleri bulunan bir ba\u015fka topluluk olarak kabul etmeliyiz<\/strong>.<\/div>\n
Yani kendi aram\u0131zda g\u00fcven sa\u011flamal\u0131y\u0131z.\u00a0Bulgar toplulu\u011funun bize g\u00fcvenmesi \u015fart<\/strong>. Bulgar toplulu\u011funu en az \u00fc\u00e7te biri, T\u00fcrk az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Bulgar ulusal g\u00fcvenli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan tehlikeli bulmaktad\u0131r. \u0130\u015fte bunlar\u0131 a\u015fmak zorunday\u0131z. Bunlar\u0131 yapabilmemiz i\u00e7in de\u00a0aram\u0131zda daimi bir diyalog olmas\u0131 laz\u0131m<\/strong>. Hayat\u0131n ortaya koydu\u011fu sorunlar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015ferek, anla\u015farak \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z laz\u0131m. Diyalo\u011fun ise kamuoyuna a\u00e7\u0131k olmas\u0131 gerekiyor. Diyalo\u011fun e\u015fitlik ilkesine dayanmas\u0131 \u015fart. Yani birbirimizi e\u015fit olarak kabul etmemiz laz\u0131m. \u00c7o\u011funluk, az\u0131nl\u0131\u011f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsememesi laz\u0131m. \u00d6te taraftan diyalog esnas\u0131nda taraflar kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini kar\u015f\u0131 tarafa empoze etmeye kalk\u0131\u015fmamal\u0131d\u0131r. Ve bu do\u011frultuda her iki taraf\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini birle\u015ftirerek ortak g\u00f6r\u00fc\u015flere do\u011fru gitmeleri laz\u0131m. Entegrasyon, ancak bu \u015fekilde anla\u015f\u0131l\u0131rsa ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir. Fransa ve Almanya\u2019da entegrasyon, asimilasyona e\u015fit olarak kullan\u0131l\u0131yor. Entegrasyon deyimi alt\u0131nda az\u0131nl\u0131klar\u0131 eritmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar, bunu g\u00f6ren az\u0131nl\u0131klar da tepki g\u00f6steriyor, onun i\u00e7in de entegrasyon ger\u00e7ekle\u015fmiyor. Entegrasyonda her\u015feyden \u00f6nce \u00e7o\u011fulculuk prensibini kabul etmesi laz\u0131m, ba\u015fkal\u0131klar\u0131n bir arada ya\u015famas\u0131n\u0131n \u00f6nemini anlamas\u0131 laz\u0131m.<\/div>\n
<\/div>\n
S\u00f6yle\u015fi: \u0130zzet \u0130smailov I\u00a0<\/strong>Kelimelik<\/strong><\/div>\n
Reklamlar<\/div>