\u0130sa CEBEC\u0130<\/p>\n
Bizler, T\u00fcrk\u00e7eyi analar\u0131m\u0131zdan ve ailelerimizden \u00f6\u011frendik. Onlar, Bulgaristan\u2019\u0131n Deliorman b\u00f6lgesinde ya\u015fam\u0131\u015f olan b\u00fcy\u00fcklerinden \u00f6\u011frenmi\u015flerdi. Resm\u00ee dilin Bulgarca oldu\u011fu bu \u00fclkede ve farkl\u0131 bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 i\u00e7in Resm\u00ee dil olan T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esini \u00f6\u011frenme imk\u00e2nlar\u0131 da k\u0131s\u0131tl\u0131yd\u0131. O nedenle de yerel T\u00fcrk\u00e7e diyebilece\u011fimiz bir aile ve k\u00f6y diliyle konu\u015fuyorlard\u0131. Dilbilimde bu yerel dillere a\u011f\u0131z veya diyelek (dialekt) denir.
\nBizim konu\u015ftu\u011fumuz a\u011f\u0131z \u201cDeliorman a\u011fz\u0131\u201d idi. Kelime varl\u0131\u011f\u0131 ve gramer kurallar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esine \u00e7ok yak\u0131n olmas\u0131na ra\u011fmen, yine de \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar bulunuyordu. Bug\u00fcn de Deliorman ve Dobruca a\u011f\u0131zlar\u0131nda T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esinde bulunmayan bir\u00e7ok kelimeler mevcuttur. S\u00f6z konusu kelimeler genellikle Kuzey veya K\u0131p\u00e7ak k\u00f6kenlidirler. Bu s\u00f6zler farkl\u0131 bir yaz\u0131n\u0131n konusu olacaklar\u0131ndan biz T\u00fcrk\u00e7emizin g\u00fczellikleri konusuna d\u00f6nelim.
\nT\u00fcrkiye d\u0131\u015f\u0131ndaki T\u00fcrkler, T\u00fcrkiye\u2019den gelenlerin veya konuk olduklar\u0131 T\u00fcrkiyeli yak\u0131nlar\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmalar\u0131na bay\u0131l\u0131rlar. Bunun nedeni kulland\u0131klar\u0131 s\u00f6zlerin onlar\u0131n a\u011fz\u0131nda kula\u011f\u0131 ok\u015fayacak \u015fekilde seslendirilmeleridir. \u00d6rne\u011fin L sesi, kelime ba\u015flar\u0131nda veya sonlar\u0131nda inceltilerek telaffuz edilir. Bizim gibi lamba, lokum, laf, labada, lak\u0131rt\u0131, lokomotiv, demezler. Nas\u0131l s\u00f6ylerler? And\u0131\u011f\u0131m\u0131z kelimelerdeki L sesleri inceltilerek s\u00f6ylenir ve \u015f\u00f6yle olur. L\u2019amba (l\u00e2mba), l\u2019okum, l\u2019af, l\u2019abada, l\u00e2k\u0131rd\u0131, l\u2019okomotiv. L ile ba\u015flayan bu kelimelerin tamam\u0131 Bulgarlar taraf\u0131ndan da kullan\u0131l\u0131r ama sert olarak telaffuz edilirler. Bizler de onlar\u0131n dil prati\u011fini uygulayarak incelikten ayr\u0131lm\u0131\u015f\u0131z.
\nT\u00fcrkiye d\u0131\u015f\u0131ndaki T\u00fcrklerin ana dilleri, ister istemez h\u00e2kim dillerin etkisinde kalmakta, onlardan farkl\u0131 kelimeler almakta, o dillerin canl\u0131 konu\u015fmalar\u0131ndan etkilenmekte, b\u00f6ylece de kendi do\u011fal ak\u0131\u015f\u0131ndan ve s\u00f6yleni\u015finden uzakla\u015fmaktad\u0131r. Bu durumu gitti\u011fim \u00fclkelerde bizzat g\u00f6zlemlemi\u015f ve tespitlerde bulunmu\u015fumdur. Yabanc\u0131 diller sadece yerel T\u00fcrk\u00e7e a\u011f\u0131zlara yeni kelimeler vermekle kalm\u0131yor, onlar\u0131n c\u00fcmle yap\u0131s\u0131n\u0131 ve kelime dizisini de etkiliyor, T\u00fcrk\u00e7e c\u00fcmleleri allak bullak ediyor. Bunu \u00f6zellikle Gagavuzca\u2019da en a\u00e7\u0131k olarak g\u00f6rebiliyoruz. \u0130\u015fte bu yabanc\u0131 dillerin etkisinden kurtulan d\u0131\u015f T\u00fcrkler, T\u00fcrk\u00e7eyi daha g\u00fczel ve tatl\u0131 konu\u015fmaya ba\u015fl\u0131yorlar.
\nBilindi\u011fi gibi dilimiz, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 konu\u015fmalarda nezaket ifade eden bir\u00e7ok s\u00f6z ve ifadeler yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131 yerinde kullanabilmek, ki\u015finin k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve ruh inceli\u011fini g\u00f6sterir. Ba\u015fka dillere g\u00f6re bu ifadelerin say\u0131s\u0131 az de\u011fildir. \u0130ddialar\u0131m\u0131z\u0131 baz\u0131 \u00f6rneklerle a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. Bizler, en \u00e7ok selam verip alan insanlar\u0131z. Bir yak\u0131n\u0131m\u0131z veya kom\u015fumuz, uzaktan da gelmi\u015f olsa, yak\u0131ndan da gelmi\u015f olsa, ona mutlaka \u201cho\u015f geldin (iz)\u201d deriz. Ayn\u0131 \u015feyi Bulgarlar i\u00e7in s\u00f6yleyemeyiz. Hal hat\u0131r etmekte \u00fcst\u00fcm\u00fcze yoktur: N\u2019as\u0131ls\u0131n(\u0131z)? Evdekiler nas\u0131l? Annen, baban, \u00e7ocuklar? Cevaplar: \u00c7ok \u015f\u00fck\u00fcr hamdolsun. Ya\u015fama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Sizde ne var, ne yok?
\nKonuk oldu\u011fumuz hanede sofra verilmi\u015fse yemek sonunda \u015f\u00fck\u00fcr kelimeleri kullan\u0131r\u0131z: Eline sa\u011fl\u0131k han\u0131m teyze! Veya, oca\u011f\u0131n\u0131za bereket. Allah ziyade etsin. \u00c7aylar i\u00e7ilir, te\u015fekk\u00fcr edilir: Eline sa\u011fl\u0131k k\u0131z\u0131m, \u00e7aylar\u0131n pek nefismi\u015f. Cevap: Afiyet olsun!
\nEvlenme d\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcne gideriz. \u00d6nce d\u00fc\u011f\u00fcn sahiplerine y\u00f6nelik s\u00f6zler s\u00f6ylenir: D\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn\u00fcz m\u00fcbarek olsun! Hay\u0131rl\u0131 u\u011furlu olsun. Gen\u00e7 evlilere y\u00f6nelik dilekler: Allah ge\u00e7im versin! Allah mutlu etsin! Allah bir yast\u0131kta kocats\u0131n. Bir yast\u0131kta kocay\u0131n in\u015fallah. \u00c7ocuk d\u00fcnyaya gelir, dilekler ya\u011far: G\u00f6z\u00fcn\u00fcz ayd\u0131n! \u00c7ocu\u011funuz olmu\u015f, tebrik ederiz. Anal\u0131 babal\u0131, neneli, dedeli b\u00fcy\u00fcs\u00fcn. Allah uzun \u00f6m\u00fcr versin. Allah hatadan bel\u00e2dan korusun. Do\u011fum g\u00fcn\u00fc dilekleri: Do\u011fum g\u00fcn\u00fcn kutlu olsun. Yeni ya\u015f\u0131n kutlu olsun. Nice nice ya\u015flara, nice nice ya\u015f g\u00fcnlerine\u2026
\nAc\u0131 g\u00fcnlerimiz i\u00e7in bile teselli edici ve g\u00f6n\u00fcl al\u0131c\u0131 s\u00f6zlerimiz var: Ba\u015f\u0131n sa\u011f olsun. Allah sab\u0131r versin. Baban\u0131z\u0131n mek\u00e2n\u0131 cennet olsun. Ruhu \u015fad olsun. Allah kabir rahatl\u0131\u011f\u0131 versin. Bir \u015feye niyetleniriz \u201cin\u015fallah\u201d deriz; bir \u015feye imreniriz ma\u015fallah\u201d veya \u201cAllah nazardan saklas\u0131n\u201d deriz. Bir iste\u011fimiz varsa onu mutlaka \u201cl\u00fctfen\u201d s\u00f6z\u00fcyle birlikte s\u00f6yleriz. Veya \u201csizden bir \u015fey rica etsem acep zahmet olur mu?\u201d \u00c7ocuklar\u0131m\u0131zdan bir \u015fey yapmas\u0131n\u0131 isterken bile kesin buyruk (emir) yerine soru c\u00fcmlesi kullan\u0131r\u0131z: \u201cO\u011flum bana bir su getirir misin?\u201d
\nG\u00fcnl\u00fck veya telefon g\u00f6r\u00fc\u015fmelerimizde dahi kendine hitap edilen ki\u015fi, arayana cevaben, \u201cefendim baba, efendim o\u011flum, efendim k\u0131z\u0131m, efendim hocam, efendim komutan\u0131m, efendim anne, efendim karde\u015fim, efendim abim\u201d ifadelerinden birini kullan\u0131r. \u00d6\u011fretmenli\u011fim zamanlardan hat\u0131rlar\u0131m: \u00d6\u011frenciler \u00f6\u011fretmenlere \u201c\u00f6\u011fretmen arkada\u015f\u201d, \u201cm\u00fcd\u00fcr yolda\u015f\u201d diye hitap ederlerdi. Askerde komutanlara \u201carkada\u015f binba\u015f\u0131\u201d, \u201carkada\u015f ba\u015f\u00e7avu\u015f\u201d diye hitap edilirdi. Telefon g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinde kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201calo\u201d s\u00f6z\u00fc bile T\u00fcrkiye\u2019de \u201cal\u2019o\u201d \u015feklinde s\u00f6ylenir.
\nT\u00fcrkiye Cumhuriyetinden \u00f6\u011fretmen oldu\u011fumda en \u00e7ok dikkatimi \u00e7eken husus \u00f6\u011fretmenlerle \u00f6\u011frencilerin diyaloglar\u0131 olmu\u015ftu. Bulgaristan\u2019daki \u00f6\u011fretmenler her ad\u0131mda \u00e7ocuklar\u0131 sert s\u00f6zlerle susturmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, T\u00fcrkiye \u00f6\u011fretmenlerinin dilinden sanki bal ak\u0131yordu: O\u011flum, \u00e7ocu\u011fum, evl\u00e2d\u0131m, k\u0131z\u0131m, yavrum, biraz sab\u0131rl\u0131 ol, arkada\u015flar\u0131na engel olma v.s. \u00d6\u011frenciler de ayn\u0131 \u015fekilde \u201c\u00f6\u011fretmenim, hocam, m\u00fcd\u00fcr\u00fcm\u201d s\u00f6zleriyle hitap ediyorlard\u0131. Kelimelerin sonundaki -\u0131m,-im,-um,-\u00fcm gibi aidiyet ekleri insanlar aras\u0131ndaki yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 peki\u015ftiriyordu. Orduda bile, \u201cpa\u015fam, binba\u015f\u0131m, generalim\u201d gibi hitaplar da bu insanlar aras\u0131ndaki sevgi-sayg\u0131y\u0131 artt\u0131ran s\u00f6zlerdi. Kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z o sihirli kelimelerin bir\u00e7o\u011funu ba\u015fka dillere \u00e7evirmek ya \u00e7ok zordur, ya da m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.
\nDilimden geldi\u011fince T\u00fcrk\u00e7emizin g\u00fczelli\u011fini artt\u0131ran n\u00f6bet\u00e7i ve sihirli s\u00f6zlerimizle ilgili d\u00fc\u015f\u00fcncelerimi sizlerle payla\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. T\u00fcrk\u00e7emiz, d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fczel dillerinden biridir. Yap\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan onu biti\u015fken diller ailesine koyarlar. Maks M\u00fcller ad\u0131nda bir Alman dilcisi, T\u00fcrk\u00e7enin yap\u0131s\u0131n\u0131n y\u00fczlerce dilbilimci taraf\u0131ndan olu\u015fturulmu\u015f gibi \u00e7ok d\u00fczg\u00fcn ve sa\u011flam oldu\u011funu s\u00f6yler. Ancak dedelerimiz, yabanc\u0131 dil hayranl\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131, haddinden fazla yabanc\u0131 kelime ve terkipleri onun b\u00fcnyesine sokarak bo\u011fulur hale getirmi\u015flerdir. Bize d\u00fc\u015fen dili kendi i\u00e7 kanunlar\u0131na uyarak daha \u00e7ok geli\u015ftirmek ve daha da g\u00fczelle\u015ftirmektir.<\/p>\n